Sonwysers in Afrikaans



Doel van hierdie blad

Die DOEL van hierdie bladsy is om die besoeker se belangstelling vir sonwysers te prikkel deur 'n bietjie algemene inligting in Afrikaans te verskaf, na sonwysers uit 'n Suider-Afrikaanse oogpunt te kyk, en aan te toon watter Afrikaanse inligtingsbronne oor die onderwerp beskikbaar is, en ook skakels te verskaf na ander sonwyserblaaie op die WWW. In Europa en ander lande is daar verenigings wat hulle beywer vir die bewaring van geskiedkundige sonwysers en die bevordering van belangstelling vir sonwysers.

Bronne in Afrikaans

Niemand minder as die kampvegter vir AfrikaansC.J.Langehoven was waarskynlik die eerste persoon wat in Afrikaans iets oor sonwysers geskryf het - reeds in 1926. Langenhoven het 'n sonwyser ontwerp wat rondom die middaguur ook die maand van die jaar kan aangee.(Sien meer hieroor hieronder by die foto van die sonnewyser wat deur hom ontwerp is.) Langenhoven vertel ons ook in dieselfde artikel van die wêreld se grootste sonnewyser (Samrat Yantra)wat 2 eeue voor 1926 gebou is, en het 'n eenvoudige skets daarvan in by sy artikel ingesluit.

'n Meer onlangse bron is Die Afrikaanse KinderEnsiklopedie (1987)wat ook 'n artikel oor die maak van sonnewysers bevat.

Ek verneem graag van ander Afrikaanse bronne - daar moet nog meer wees.
 

Waarom opgewonde oor sonnewysers?

Sonnewysers is skakels met die verlede. Dit wys heen na 'n tyd toe mense nog hulle daaglikse werksaamhede volgens die stand van die son gereël het. Elke dorp (en plaas) het sy eie plaaslike tyd gehad. Die lewe was eenvoudiger, sake het rustiger verloop; sekondes was selde belangrik. Dit was voor die koms van die spoorweg, die telefoon en ander moderne kommunikasie middels, toe daar nog geen noodsaaklikheid vir 'n hele landstreek, wat nog te sê die wêreld, om gesinchroniseerde tyd (ons noem dit standaardtyd) vir almal te hê nie.

Sonnewysers was vir duisende jare vir mense belangrik om inligting oor die daaglikse tydsverloop te verkry. Dit is reeds vir ongeveer 200 jaar nie meer 'n noodsaaklikheid nie, maar daar is 'n romantiese bekoring verbonde aan sonwysers, en as jy 'n bietjie verder delf, ontdek jy dat die maak van sonwysers 'n eksakte wetenskap is, dat die aantal moontlike modelle die verbeelding aangryp. 'n Wonderlike hoeveelheid bronne oor sonwysers en verwante inligting is via die Internet beskikbaar - meer hieroor onderaan hierdie artikel. 

Jy kan ook maklik jou eie sonnewyser maak. 'n Eenvoudige model sal miskien 'n paar uur neem, en daarmee kan jy dan demonstreer dat jy die onderliggende beginsels van 'n sonwyser begryp. As jy kunstig aangelê is, kan jy 'n pragtige sonwyserplaat graveer. Jy kan die uurlyne op jou sonwyser self uitmeet met die hulp van 'n rekenaarprogram van die Internet (sien skakels onder)om die uurlyne vir jou te bereken.

Sonnewysers is oorspronklik ontwerp om vir mense 'n aanduiding te gee van hoe ver die son op sy baan deur die hemel gevorder het. Aangesien daaglikse werksaamhede, veral op plase en by ander buitenshuise werk, gedurende daglig verrig is, is die werksindeling volgens die stand van die son gedoen. Mense het 'n vaardigheid ontwikkel om met die ook redelike noukeurige skattings van die tyd te maak, maar die tyd soos gegee deur 'n vertikale sonnewyser teen 'n muur, of 'n horisontale sonnewyser. sou altyd akkurater gewees het.

Die eenvoudigste sonnewyser was die een wat die slegs die middagmerk teen 'n vertikale muur gewys het. Hierdie tipe sonnewyser is in die noordelike halfrond dikwels deur die boervrou gebruik om die werkers vanaf die land te roep vir middagete. Ek wonder hoeveel dit vir hierdie doel in Suider-Afrika gebruik is?

Korrekte benaming

Terloops, volgens die woordeboeke, mag ons die benaming "sonnewyser" of "sonwyser" gebruik. "Son(ne)wyster" is egter nie korrek nie.

Uitnodiging

Ek verneem graag van enige persoon wat terugvoer of aanvullende inligting vir hierdie bladsy het, en verwelkom foto's of JPG's van enige sonnewysers (met hulle stories!) in Suider-Afrika

700 v.C - 'n Bybelse Sonnewyser?

2 Konings 20 (1983 vertaling) (vergelyk ook Jesaja 38)

8 Toe vra Hiskia vir Jesaja: "Wat is die teken dat die Here my gesond sal maak en dat ek oormôre weer na die huis van die Here sal gaan?"
9 Jesaja het geantwoord: "Die Here gee jou die volgende teken dat Hy sal doen wat Hy gesê het: moet die skaduwee tien trappe vorentoe gaan of tien terugkom?"
10 Hiskia sê toe: "Dit is maklik vir die skaduwee om tien trappe vorentoe te skuif. Nee, laat dit tien trappe terugkom."
11 Die profeet Jesaja het die Here aangeroep, en Hy het die skaduwee wat reeds teen die trap van Agas afgesak het, tien trappe laat terugskuif.

1938 vertaling
11 En Jesaja, die profeet, het die Here aangeroep, en Hy het die skaduwee op die grade  waarlangs dit op die grade van Agas se sonnewyser gedaal het, laat teruggaan, tien grade agteruit.

Een van die oudste vermeldings van 'n sonnewyser kom moontlik in die Bybel voor in die tydperk 700 v.C. toe koning Hiskia regeer het - lees die teks links.

Die 1938 Afrikaanse vertaling (en ook 'n Nederlandse vertaling van 1925) verwys direk na 'n sonnewyser, maar die hersiene vertaling vermy die woord "sonnewyser".

Dit is dus onseker dat die trap van Agas wel 'n sonnewyser was, maar sluit nie die moontlikheid uit nie. Dit is ook onseker waarom dit vir die skaduwee maklik sou wees om vorentoe te skuif (miskien omdat dit die natuurlike rigting van die son was?). 

Ivoor- en kalksteensonwysers is in Palestina gevind.


Franse Tuin met Middagmerk

Hierdie afbeelding van 'n werk deur Nicolas Lancret (1690-1743) toon die middagmerk (XII) bokant 'n fonteindammetjie in 'n Franse tuin. 

1781 - Franse Kasteel met Middagmerk

Hier sien ons weer die middagmerk (XII) aangebring op die muur van 'n ou Franse kasteel. Die oorspronklike werk deur die kunstenaar M. de la Prise,  was getiteld Cadrans solaires (dit is Frans vir "sonnewyser") (Caen, 1781) 

1751 - La Caile se Middagmerk in Kaapstad

Hierdie ou foto toon La Caille se sonwyser wat aangebring was teen die binnehof van 'n nou reeds lankgelede gesloopte huis langs Strandstraat, Kaapstad. 'n Bronsplaat (bo reg in die middel van die foto) met 'n gaatjie om die sonlig deur te laat, is met 'n pen teen die muur geposisioneer (vergelyk met die afbeeldings van die Franse kasteel en tuin hierbo.) Teen die muur is vertikaal drie parallelle strepe aangebring. Die middelste lyn sou die presiese sontyd vir 12-uur gee op altesaam 4 dae  in die jaar. Twee van hierdie dae is op die somer- en wintersonstilstand wanneer die son oënskynlik bokant die steenboks- en kreefskeerkringe 'stilstaan'. 

Die Franse abbé Nicolas de la Caille (1713-1762) het op 19 April 1751 in die Kaap aangekom om sterrekundige waarnemings te doen. Hy het gedurende 'n periode van minder as twee jaar meer as 10 000 sterre in die suiderhemel aangeteken, en die name van 14 nuwe konstellasies toegeken, waarvan een Tafelberg (Mons Mensae) was. 


Twee sonwysers in die Kasteel


westelike sonwyser bokant boog in die Kat (dwarsmuur in binne-in die kasteel)
















detail van die westelike sonwyser

oostelike sonwyser vir oggendgebruik
In die vroeë jare van die Kaapse nedersetting is sonwysers gebruik om amptelike tyd aan te wys. Die nedersetting buite die kasteel het die tyd gekry deurdat die klok in die kloktoring op die uur gelui is.  Die oostelike sonwyser bokant die dwarsmuur boog het die tyd in die oggend aangewys, en die een aan die westekant van die Kat langs die balkon het die tyd in die namiddag gegee.

Swart-en-wit foto bo links:
Hierdie sonwyser is aangebring bokant die sentrale poort in die    dwarsmuur (ook "die Kat" genoem) wat die binnehof van die Kasteel in Kaapstad in twee verdeel. Let op dat die ure van links na regs gemerk is in die volgorde 10-12 en 1-6 uur.  Die ligging van die muur is sodanig dat dit nie voor 10 uur direkte sonlig kry nie.



 

1828 - Leliefontein-sendingstasie

'n Sendingstasie sonwyser kan gesien word  in die tuin agter die pastorie net langsaan die kerk op Leliefontein in Namakwaland. Die reghoekige paneel op die voorgrond gee die korreksies wat die verskil tussen sontyd en standaardtyd vir verskillende jaargetye aandui. Op die wyserplaat is die inskripsie: 

This dial was presented by messrs Lodge Calvert and John Laycock of Heighley Yorkshire Great Britain to the Mission in South Africa as a token of their affectionate regard and esteem for the Rev.B.Shaw Missionary.

LILY FOUTAIN Lat 30 South Long 18''20'''East
Elken uur verkort't Leven
w Dunbar Sculpt
1828
 


1831- Kuruman Sendingstasie

Die tyd volgens hierdie sonnewyser was 9-uur. Hierdie voorbeeld van die gewone of Moorse tipe sonnewyser, kan gesien word op die gronde van die ou sendingstasie ten noorde van Kuruman. Let op dat die ure in Romeise syfers anti-kloksgewys aangebring is. Dit is waar vir wyserplate vir die suidelike halfrond - vir die noordelike halfrond is die ure normaal kloksgewys. 

Die wyserplaat  is van 'n soort  leiklip (let op die streep in die lei) gemaak en bevat die datum 1831 (op deel van die plaat onder in die foto). Links van die skaduplaat is die woord "For" en regs "Lattakoo" gegraveer. Lattakoo was die naam van 'n plek wat 5 keer rondgeskuif het, maar sedert 1817 stem dit oor een met die plek wat vandag Kuruman heet. Die eerste gebruiker van hierdie sonnewyser was die Londonse Sendinggenootskap se sendeling Robert Moffat, wie se dogter Mary later met die ontdekker-sendeling David Livingstone getroud is.



1952 - Langenhoven se sonwyser by Arbeidsgenot

oudtshoorn

oudtshoorn


Op Oudtshoorn, in die tuin van Arbeidsgenot, voormalige woning van C.J. Langenhoven, kan hierdie sonwyser gesien. Dié replika is in 1952 deur die Stadsraad opgerig. Dit is gebou volgens die planne wat Langenhoven in 1926 opgestel het.

Jy kan meer van Langenhoven se sonwyser ontwerp lees in die boek ...die erwe van ons vaad're wat deur Tafelberg in 1971 uitgegee is. (Die boek was in 1973 'n voorgeskrewe werk vir Matriek, en dus behoort daar nog heelwat eksemplare in omloop te wees.) Langenhoven het in 1926 'n 'bewerking' van 'n sterreboekie vir skoliere gedoen, en toe op die gedagte gekom dat elke hoërskool 'n eie sonnewyser behoort op te sit om as praktiese demonstrasie van die beweging van die aarde, die skuinste van die aardas, die jaargetye, die keertye van die ewenag en sonnestilstand, ens. te dien. By die artikel is ook aantekeninge ingesluit wat gemaak is deur G.O.Neser, afgetrede wetenskaponderwyser van die Paarl.

In 1989 het voorgenoemde mnr George Neser, bekend as die "doyen van wetenskap", ook 'n sonwyser, wat hy volgens die aanwysings van Langenhoven gemaak het, aan die Kaaplandse Onderwysmuseum in Wynberg geskenk.

 


1973 - Langenhoven se sonnewyser op Stellenbosch


In 1973, met die Langenhoven-eeufeesjaar, het mej. Sarah Goldblatt, Administratrise Letterkundige Nalatenskap Langenhoven, 'n groot Langenhoven-sonnewyser, gemaak van beton en metaal, op die Jan Marais-plein by die Universiteit van Stellenbosch onthul. 

Dit het gestalte gegee aan Langenhoven se versugting van 1926 as ons lees: "Ek wens ek had die tyd, en die uitnodiging, om so'n datumwyser by my ou universiteit op te sit. (Maar  dit moet nie 'n halwe waband wees nie, maar 'n opgemesselde halfkring - 10 voet hoog.)" 

Voorwaar is die 1973 skepping nie 10 voet hoog nie, maar ongeveer die helfte, maar is steeds indrukwekkend. Om twaalf-uur sontyd kan die maand van die jaar gemaklik afgelees word. 'n Grafiese maandtabel stel die waarnemer  in staat om direk saamgesteld die som van die gekorrigeerde sontyd en lengtegraad tydvereffening af te lees om Standaard Suid-Afrikaanse Tyd (S.A.S.T) te kry.

By die voetstuk van die sonwyser is een van Langenhoven se spreuke: "Die duisternis het geen skaduwee nie."



1996 Calvina Boekhuis


Die sonnewyser hiernaas kan by Calvina se Boekhuis gesien word. Die Boekhuis het behoort aan die skryfster Rona Rupert wat op 25/08/1995 oorlede is. Rona se eerste boek was Koningskind van die Hantam wat in 1967 verskyn het - tot by haar dood het 33 kinder- en jeugboeke het haar pen verskyn.

Die sonnewyser is ter nagedagtenis aan Rona opgerig - daarom is haar naam op die wyserplaat gegraveer. Die wyserplaat bevat pragtige graveerwerk. Op die buiterand van die wyserplaat is 6 eenhoringperde gegraveer. Tussen elke twee perde is 'n  monteerskroef wat binne die blomblare van 'n botterblom geplaas is.

Aan die noordekant van die skaduplaat is 'n grafiek geëts waarvandaan die sontydkorreksie vir elke maand van die jaar afgelees kan word.

Die sonnewyser is gemonteer op 'n pilaarvoetstuk wat voorgee om 'n afsaalplek te wees vir 'n moeë ruiter en perd. Aan die linkerkant is 'n ysterring om die perd aan vas te maak; aan die regterkant is 'n kraan en waterbakkie.


BROKKIES OOR SONWYSERS

Daar is heelwat sonwysers in Suid-Afrika !!!


Napier

Napier sonwyser
By die munisipale kantoor op Napier kan 'n sonnewyser gesien word wat enig van sy soort in die land is.

Die sonnewyser het 'n regop metaalpen as skaduweepen. Dit is in 1965 deur mnr. Danie du Toit opgerig. Hy het merkies aangebring vir elke twee minute - dit het hom 'n halfjaar geneem om die sonnewyser te voltooi. Dit is ook voorsien van 'n korreksietabel om die sonnetyd na standaardtyd om te skakel.
 



Hankey

sy aansig
Oktober 2006
kleinseun Dirk by die inligtingbord
kleinseun Dirk Schellingerhout by sy oupa Dirk se sonwyser
Dirk Schellingerhout - sonwyser bouer
oprigter van die Hankey sonwyser: mnr. Dirk Schellingerhout
uitsig van af koppie
uitsig op die Hankey sonwyser

so lyk die Hankey sonwyser uit 'n vliegtuig
die geel skadupen wys reg Suid

Die grootste sonwyser in Suid-Afrika (en moontlik ook  in die Suidelike Halfrond?) staan langs Vergaderdingskop by die ingang van Hankey in die Gamtoosvallei. Die wyserplaat is 37m in diameter. Die skadupen staan 18m hoog, weeg een ton, en is gemaak van 'n lang houtpaal. Die wyserplaat se uurmerke is van sementblokke gemaak.

Die sonwyser is in 1988 opgerig deur mnr. Dirk Schellingerhout, 'n boer in die Gamtoosvallei & inwoner van Hankey. ('n sekere mnr. Crebo het ook inligting aan mnr. Schellingerhout verskaf.)
Ene Herbert, 'n Engelsman en skrywer van die boek "Sundials Old and New" het 'n wensdroom gehad om 'n groot sonwyser op te rig, maar kon weens ruimte gebrek nie dit doen nie. In sy boek het hy egter instruksies gegee oor hoe dit gedoen kan word.  Dirk  Schellingerhout het basies hierdie plan gebruik, en Dirk het later aan die uitgewers van die boek laat weet dat Herbert se droom nou bewaarheid is.

Die sonwyser dien ook as monument vir die 160-jarige herdenkingsmonument sedert die stigting van Hankey.

Die sonwyser is oos van Hankey - langs die koppie waarop Sara Baartman begrawe lê [Patensie is 13 km verder.] Mnr Schellingerhout is in Aug 2005 oorlede op 90  jaar. [Bron:  seun J Dirk Schellingerhout wat ook goedgunstiglik die fotos voorsien het .]





1781 Kompanjiestuin, Kaapstad



In die ou Kompanjiestuin was 'n sonwyser met die jaartal 1781. Ongelukkig is dit in 1995 beskadig deur diewe wat die bronsmetaal vir skroot verkoop.


Colesberg


In 1991 is 'n ou sonwyser wat deel is van die Kemper-museum se versameling, vir die eerste keer behoorlik ingestel. Dit is gedoen deur mev. Belinda Gordon, die kuratrise. Sy is gehelp deur mnr. Taetse Vorster, wat die sonnewyster op 'n voetstuk gemonteer het,, en mev. Noëlle Seymour, wat die koperskadupen aangebring het. Hierdie pen is geskenk deur mnr. Ronak Wiesnifski van Pietermaritzburg. Voorwaar 'n spanpoging!

Stasietuin, Kaapstad

Die sonwyser wat in die stasietuin opgerig is met die 75ste bestaansjaar van die spoorweë is in 1992 beskadig deur vandale wat die bronsmetaal vir skrootgeld gesteel het. Daar was geen aksies om die sonwyser te herstel nie, aangesien bouwerk vir die perseel beplan is.



Stellenbosch



  • Prof. J.W.R. de Villiers (Vise-rektor) het op 05/03/1987 'n sonwyser in die universiteit se botaniese tuin onthul. Die sonwyser is ter nagedagtenis aan 'n afgestorwe dosent aan die US.
  • Daar is ook 'n Langenhoven sonwyser op die Jan Marais-plein by die Universiteit - sien hier op hierdie webblad.



George

Staan by NG Kerk George
By die N.G.Kerk op George, langs die paadjie na die hoofingang, is 'n sonwyser wat meer as 125 jaar gelede deur die landmeter Edmore opgerig is.

Sonwysers bly die teiken van skrootversamelaars en die poging hier om hulle kloue van die sonwyser af te hou ontsier ongelukkig die voorwerp wat beskerm moet word.


HERMANUS

Hermanus Begraafplaas
Hierdie ongewone grafsteen is in Hermanus se begraafplaas. Met my besoek in 2000 was die skadupen ongelukkig al lankal vir skroot verwyder.


KLAARSTROOM

Klaarstroom

Klaarstroom

Klaarstroom

Klaarstroom
By 'n ou skoolgeboutjie by Klaarstroom (aan die noordelike ingang van Meiringspoort) het ons in November 2001 op hierdie netjiese sonwyser afgekom


Swellendam

Swellendam museum

Swellendam museum
Hierdie interessante sonwyser kan gesien word in die tuin van een van die geboue van die museum komples.


Hugenote-monument, Franschoek

naby hugenote monument
die sonwyser se skadupen is sigbaar op die rots links
naby hugenotemomument
die sonwyser gedenk die aankoms van die Franse Hugenote in 1688
Hierdie mooi versierde wyserplaat pryk in 'n tuin naby die Hugenote monument.


Begraafplaas, Villiersdorp


Begraafplaas in Villiersdorp

villiersdorp
Hierdie ongewone grafsteen met 'n sonwyser op staan by die grafperseel van  Christo Stofberg & sy gade Kathleen. Dit kan in Villiersdorp se begraafplaas gesien word.


Sonnewyser Sêdinge

By baie sonnewyser is een of ander gedagte verwoord - meestal hou dit verband met die eenrigting gang van tyd. Sommige daarvan is pittig, ander meer formeel. 

Hierbo, by Leliefontein, sien ons: Elken uur verkort't Leven

Agter die Presidensie in Pretoria is 'n sonnewyser met die Latynse woorde Pereunt et imputantur opgeteken in die voetstuk. Dit beteken: Dit wat verbygegaan het, is nie verlore nie, maar is in berekening gebring.


'n Baie groot Sonwyser in Indië

Die briljante sterrekundige-koning Raja Sawai Jai Singh II het gedurende die jare 1726-1734 'n versameling van reuse formaat sterrekundige instrumente in Jaipur by die Jantar Mantar sterrewag opgerig.
Jaipur: Jantar Mantar Die grootste hiervan is die Samrat Yantra
("die koning van instrumente"),
wat 'n sonwyser is waarvan die hoogte 30 meter  is en die wydte 44 meter. Die straal van die boog is 17 meter. 
Die koepeldakkie op die bopunt van die skadumuur word deur priesters gebruik om aankondigings te maak oor hemelverskynsels.

Aangesien die helling van skadumuur parallel is met die aardas, kyk 'n mens in die foto heel links na 'n punt wat met die noordpool van die hemelruim ooreenstem - d.w.s. daar waar die Poolster in die Noordelike Halfrond snags sigbaar is.

Die skaduwee van die skuinsmuur val op die marmerboog soos gesien word op die foto hiernaas, en die sontyd kan afgelees word op noukeurige uitmetings op die marmer.

Die Samrat Yantra is inderdaad akkuraat genoeg om die tyd, met die hulp van 'n sigstok, tot die naaste 2 sekondes af te lees! 
Die booggedeelte van die sonnewyser is met marmer uitgeplavei, waarop die tydskaal baie akkuraat gegraveer is. 
Die groot formaat instrumente is gebou omdat die koning onakkuraathede in die Europeses sterrekundige tabelle ontdek het, en die afleiding gemaak het dat die konvensionele geelkoper instrumente te klein was om akkuraat te wees. Hy het dus sy vergrote instrumente met klipwerk en sement  gevorm. 
Die helling van die reuse skadumuur van die sonnewyser is 27 grade, wat ooreenstem  met die breedtegraad van Jaipur.

Skakels 

met 

'n Suider-Afrikaanse konteks


Die Hartebeesthoek Radio-astronomie Observatorium se
"Make your own walk-on Sundial" webblad. Hier sal jy ook goeie skakels oorsese sonwyser webblaaie vind.

Helga Nordhoff's Sundial Pages
stuur asb epos aan Piet Conradie by:
dieconradies@gmail.com
Piet se WebWerfGaan na die Bopunt van hierdie bladsyPiet se WebWerf
Hierdie bladsy op "Piet se WebWerf"
is laas op 26 November 2007 met
Nvu (Composer) bygewerk deur
Piet Conradie