Voorwoord
Aan die een kant van die berg is daar nog iets die Wes-Kaapse plantegroei; deur die poort is jy in die Karoo waar dit woestynagtig voorkom.
Karoopoort se lang geskiedenis is verweef met ontdekkers van lank gelede, met boere wat jaarlikse op die trekpad was, en met die storie van die 'Vergete Grootpad'.
Karoopoort se historiese herberghuis is die plek waar my oorlede vader in 1919 gebore is - des te meer rede vir my belangstelling in die plek.
Ek sou in ieder geval hierdie inligting versamel het. In die eerste plaas word hierdie inligting hier geplaas vir my Conradie familie om lees, maar ek glo daar is ook ander wat dit sal waardeer.
Kommentaar is welkom
Inleiding
Tankwa-Karoo het, al is dit 'n droë plek, 'n bekoring. Bekend as die Karoopoort, was dit vir eeue 'n tradisionele oorstaanplek van togryers en trekboere tussen die Warm Bokkeveld en die Karoo. Die pad deur die poort is gemaak deur die pionierswaens van die agtiende-eeuse Trekboere, ontdekkingsreisigers, transportryers en avontuursoekers. Vandag bekend as deel van die Vergete Grootpad, is Karoopoort ryk aan geskiedenis en kultuur. Die poort is besoek deur al die belangrike reisigers van die laat agtiende en vroeë negentiende eeu: Thunberg en Masson, Le Vaillant, Lichtenstein, de Mist, Burchell en Barrow. Vir 50 jaar was daar 'n herberg in die poort waar moë reisigers kon oornag.
Thunberg (1774)
Lichtenstein (1803)
onbegaande weë vermoeiend gevind. Toe die plantkundige dr. Henry Lichtenstein in 1803 by Karoopoort aankom, was hy, kommissaris J.A. de Mist en dié se suster Augusta (toe skaars twintig jaar oud) beslis moeg ná hul veeleisende reis van die Hantam en die Roggeveld.
Lichtenstein het na Karoopoort verwys as "Bokkeveld's Poort" en sy beskrywing lees soos volg:
"At daybreak we came to a narrow pass, called the Bokkeveld's Poort, at the first entrance to the mountains which separate the Karoo from the Bokkeveld. We arrived there just at the moment when the rising sun began to gild the lofty summits of the mountains, while the twilight was still glimmering in the depths of the ravine. The return of the morning light threw magic shadows upon the naked rugged rocks and on the green bushes that bordered the deep torrent. Our minds were particularly attuned to feeling the whole effect of the scene. The night had been spent in watching and travelling from Platfontein over a dreary desert, and now, as if by enchantment, we found ourselves in the mild twilight of this contracted valley, the living vegetation of which formed so fine a contrast with the dry, barren, and almost, as it appeared, boundless plain which we had just quited, while the contrast was no less striking between the sharp points presented by the profile of the mountains before us and the curvated heads of the slate hills, over which we had so recentley passed.''
"Narrow as was the pass at its entrance, we soon found a wider valley spread out before us, from which the road gradually ascended. The ridges of lofty towering hills rose to the right and the left, while, looking upward, the eye was carried into dark and broken chasms. High above, enjoying the first warm rays of the morning sun, was a little red antelope feeding at the very edge of a prominent piece of rock; but, frightened at the sound of the African whip, re-echoed from every part, it quickly fled into the valley on the other side."
Met Lichtenstein se besoek was die plaashuis in die poort bewoon deur Bruyere, die eienaar van Uitkomst van die plaas ten suide van die poort. By die huis in die poort het hy 'n goeie vrugteboord aangetref, en ook 'n koringland. Daar was ook 'n ruigte van akker- en populierbome langs 'n helder stroom water.
Die Doornrivier kom seker selde sterk af, maar die landskap is 'n groot verandering ná die Tankwa Karoo, met 200 km van 'n plat barre vlakte waar dit in warm droë seisoene lyk of net sonverbrande klippe daar groei. (In 1803 het Lichtenstein tuisgegaan op Uitkomst, wat toe aan veldkornet Bruyere behoort het. Die huidige plaashuis daar is in 1843 gebou, moontlik deur Philippus Rudolph Botha. )
Burchell (1811)
"We arrived at the southern entrance of Karoo Poort, where we unyoked the oxen and took up our station under the shelter of two large bushy trees of Karree Hout near as small stream of water. On the banks of this rivulet (Doorn) grow some large trees of the same kind, forming, by the peculiar softness of their foliage, very picturesque ornaments to the landscape. The soil was clothed with low bushes of Atriplex albicans and Galinia africana. The latter produces a remarkable effect on the legs of the cattle that graze amongst it by staining them a green colour. All our oxen, but more particularly the white ones, exhibited this singular appearance."
"A range of mountains of moderate height separates the Great Karro from the inhabited parts of the Colony, lying to the southward. Another range, of much higer elevation, bound sit on its nothern side, and in this the Pass to the Roggeveld mountains is situated. That division lying nearest the Roggeveld Karro is partly inhabited, during four or five months in the winter season, by the boors of that country, who then remove with their families and cattle to certain called Leg-plaats ["legplek, legplaas"](which may be translated Cattle place). From these they remove back again to the Roggeveld at the end of October. In like manner the other division is denominated the Bokkeveld Karro. The Karro Pass conducts the traveller by a winding defile through the range of the Witteberg, or the Wittenbergen (White Mountains) and ushers him into the Bokkeveld Karro."
"The strata of the mountains here, on each side, are inclined in opposite positions and curiously curved in undulating lines. The word 'Karro' belongs to the Hottentot language, and signifies dry, or arid."
"In order to give our oxen more time for grazing, we remained here till sunset. In the meantime I took a stroll into the Pass and climbed up the rocks on the right to examine the productions of the mountains; of which, notwithstanding the earth was excessively dry and parched, there was a great variety. Out of these I selected as many as thirty plants not collected before. Among these rocks the Pelargonium renifolium was found growing to the height of two feet, and a frutescent Othonna four feet high enlivened the rugged declivity with its large yellow flowers. The list of genera given here may serve to show the botanical character of the spot, as contrasted with the country in the following part of the journey northward."
Burchell het opgemerk dat Karoopoort die "deur na die woestyn" is, waar anderkant die skroeiende son dit vir die gewone Kaapse plantegroei onmoontlik maak om te bestaan.
George Thompson se kaart (1827)
Michellpas geopen (1848)
By Ceres is 'n kerkie gebou, en die eerste dorpserwe is uitgelê kort na die voltooiing van Michelspas, en vir togryers was die dorpie die laaste uitspanplek voor die binneland aangedurf is. 'n Brug oor die Dwarsrivier, gebou deur Thomas Bain, is in 1855 geopen. By die opening van die sogenaamde 'Bredabrug' deur magistraat P.B. Borcherds, het hy genoem dat die Ceres op die hoofpad na die binneland was, en dat die brug 'n belangrike skakel was "in the important line of communication connecting the the extensive parts of the interior with the market of the capitol".
Die Era van Togryers (1850-1895)
Goedere wat die transportwaens moes vervoer, het ondermeer ingesluit: winkelware, tabak, wyn, brandewyn, biltong, droë en varsvrugte, groente (aartappels, patas, pampoen), velle en mynmasjienerie.
Daar was geliefde uitspanplekke en gebruiklike skofte - die vroeë oggendskof van drie uur tot sonop, wanneer die diere uitgespan moes word om te wei, en die vroeë en later middag skofte met 'n uur se uitspan tussenin. Swaar gelaaide waens kon slegs twee skofte op 'n dag doen want dit het die togryer gebaat om sy diere goed te versorg.
Volgens mnr. Hardy Loftus in Die Vergete Grootpad (1988) vertel, was die eerste uitspanning nà Ceres ongeveer 15 Km vanaf Ceres by Kafferskraal - vandag 'n privaat plaas. Die volgende uitspanning was op die plaas Leeufontein (aan die voet van Theronsberg), waar die eienaar 'n stuk grond vir die doel beskikbaar gestel het. Reisigers kon in die ou Leeufontein huis oornag. Die huis het later in die Conradie-familie die naam van "die Hotel" gekry alhoewel dit nie 'n regte hotel was nie. Andrew Bain van Bainskloof faam het ook hierlangs die pad gebou. Die volgende uitspanning was Hottentotskloof wat ook nou 'n plaas is.
Daarna het Karoopoort gevolg wat die belangrikste uitspanning was. So laat as 1950 was daar nog 'n klousule in die huurkontrak - die huurder moes aan reisigers oornag herberg teen betaling voorsien. Mnr Loftus het vertel dat die teerpad verby die Karoopoorthuis en vyelaning gebou is om stof weg te hou van die huis en vyelaning. Burchell se twee kareebome wat saam met sy waens op sy tekening verskyn is ongelukkig reeds tot niet: "As jy oor die stroompie by Karoopoort kom, aan die voet van die berg, daar was die bome waar Burchell met sy waens gestaan het."
Volgende uitspannings was by Platfontein, en daarna by Smitswinkel.
Togryermuseum(Ceres)
Die museum beeld die vergete leefwyse van die togryer uit - sy wa met woonplek onder die halftent agter, sy eenvoudige meubels, kookgerei, klere, kos; sy dryfkuns, tye en swepe kan gesien word. Die togryer moes ook weet hoe om 'n muil, perd of os te beslaan wanneer die hoewe deurgeloop is en hoe om tuie te herstel wanneer hulle verslete raak.
Poskoetsdienste
Herberg in Karoopoort (c. 1850)
Die Vergete Grootpad
'n Verdere doodskoot vir die hoofweg deur Karoopoort was die nuwe Pakhuispas wat Thomas Bain tussen 1874 tot 1877 gebou het. Hy het rapporteer dat die hele Calvinia verkeer wat voorheen Karoopoort en Ceres Road Station (Wolseley) gebruik het, nou deur Clanwilliam sou gaan - 'n meer direkte roete wat beter van akkomodasie voorsien was, en ook meer weiding vir trekdiere gehad het.
Teen 1895 was die era van die togryer deur Ceres en Karoopoort verby - die spoorweg het dit as verbindingsmiddel vervang. Die Grootpad deur Karoopoort se ster het verskiet, en in sy boek Old Cape Highways was dr E.E.Mossop in 1927 waarskynlik die eerste om na hierdie roete as THE FORGOTTEN HIGHWAY te verwys.
Le Vaillant (1883)
'n Conradie geboorte (1919)
Mossop (1927)
Old Cape Highways
Dr. Mossop het opgemerk dat Karoopoort sedert Burchell se besoek weinig verander het; die kareebome langs die Doornrivier waarskynlik minder in getal was, aangesien die rivier elke jaar wanneer dit in vloed was, 'n paar eeuoue bome met verwronge stamme weggespoel het, en dit het nie voorgekom asof jong boompies ooit hul plek inneem nie.
Aan die hand van Burchell tekening van Karoopoort kon dr. Mossop ook die plek van Burchell se uitspanning bepaal.
Nasionale Gedenkwaardigheid (1981)
Die hele werf met die vyelaning daarnaas is in 1981 tot nasionale gedenkwaardigheid verklaar.
In 1982 het ons saam met my vader sy geboortehuis besoek. Toe die foto geneem is, was die gedenkwaardigheidbordjie reeds langs die voordeur ingemessel, maar die huis was nog nie herstel of geverf nie. Met ons besoek was die huis onbewoon, en die deure was oop - so ons kon in die huis ingaan. Op Pappa se versoek het ek 'n foto met sy kamera van hom in die slaapkamer geneem - hy het op die vloer gaan sit en homself amper in fetusposisie opgetrek... Ek neem aan die foto is nog tussen sy skyfies.
Die jongman links op die
foto heet ook Hendrik Daniël Conradie
(gebore 1974) na sy Oupa.
die Vergete Grootpad uitgegee (1988)
Huis in gevaar (1994)
Die kloof in die
Witteberge tussen die Warm Bokkeveld en die
Tankwa-Karoo het, al is dit 'n droë plek, 'n bekoring. Bekend
as die Karoopoort, was dit al teen die middel van die agtiende eeu 'n
bekende
uitspanplek. In die middel van die negentiende eeu is 'n huis daar
gebou
wat vyftig jaar as herberg gedien het. Die grond is deur die staat
verhuur
met die voorbehoud dat reisigers, teen betaling, daar gasvryheid moes
geniet.
Dié herberg staan nou verlate, met gegrendelde deure.
Verskeie vensterruite
is egter gebreek, en vandale het vrye toegang. Die huidige huurder van
die uitspanning bewoon nie die huis nie. 'n Kaapstadse sakeman, mnr.
Christian
Nielsen, het nou 'n versoek aan die streekdiensteraad op Worcester
gerig
om die huis sonder die grond te huur. Die raad is verantwoordelik vir
die
instandhouding van die gebou, wat ná restourasie in 1981 tot
nasionale
gedenkwaardigheid verklaar is.
Die herberg op die uitspanning is in ongeveer 1850 gebou en is in 1981 tot 'n nasionale gedenkwaardigheid verklaar. Die huurder was altyd verplig op om gaste teen betaling te huisves. Dié bepaling het in die huidige eeu verval en die laaste huurder het die gebou nie bewoon nie, wat vandalisering en verval tot gevolg gehad het.
Die toestand van veral die westelike deel van die gebou was sorgwekkend. Die mure van rou kleibakstene is aan die binnekant erg verweer en een van die binnemure het deels ineengestort. Hierdie deel was oorspronklik 'n ry aaneengeskakelde kamers (langhuis). In die ou ingangsportaal, agter 'n dubbeldeur met bolig, is die vloer met patroondoppies wat in die kleivloer ingeslaan is, versier. Die patrone was van 'n groot kaliber, moontlik uit die Tweede Vryheidsoorlog.
Nog 'n ry kamers aan die agterkant is later aangebou en hierdie deel is vermoedelik reeds gedurende die vorige eeu van 'n hoë sinkdak en solder met trap voorsien. Groot skuifraamvensters van die deel, wat vermoedelik van binneluike voorsien was, is op 'n tydstip verwyder en kleiner vensters toe ingebou.
Die Oostelike deel van
die gebou, wat in redelike toestand en van geriewe
voorsien is, het nog 'n rietdak met 'n breë
wolfneus-eindgewel. Die
houtwerk binne is laat-Victoriaans en goed bewaar, maar rietplafonne is
met moderne materiaal bedek.
Huis gered (1994)
DIE historiese herberg op die uitspanning by Karoopoort in die Witteberge gaan onder leiding van die Streeksdiensteraad gerestoureer en vir toerismedoeleindes benut word. 'n Belangwekkende vergadering tussen ver skeie betrokkenes is pas met groot vrug gehou.
Die agteruitgang van die herberg het die afgelope jaar (1994) aansienlike kommer begin wek. Hierdie skrywer het op 19 September in Woongids in die rubriek Op die Voorgrond daaroor berig. Die Breërivier Streeksdienste raad het verlede Vrydag 'n dringende beraadslaging met rolspelers gehou om die besonderse argitektoniese erfenis te red en vir toerisme te benut.
Solank daar skape in die Warm Bokkeveld is, sal die uitspanning benut word en die Breërivier Streeksdiensteraad verantwoordelik bly vir die instandhouding van die geboue daar.
Op verlede Vrydag se vergadering in die SDR-kantoor op Ceres, het die voorsitter, mnr. P.F. Hugo, en die hoof uitvoerende beampte, mnr. Hannes Coetzee, samesprekings gehou met mnr. Jan du Toit van die Witzenberg Landelike Raad, mnr. Julian Gribble van die Raad vir Nasionale Gedenkwaardighede en verteenwoordigers van ander betrokke instansies. Woongids is ook uitgenooi en is deur hierdie skrywer verteenwoordig.
Dit het uit die bespreking duidelik geblyk dat bewaring van die historiese geboue vir die SDR 'n hoë prioriteit het. Benutting van die gebou sou mees effektief wees indien dit gekoppel is aan ontwikkeling van die toeristepotensiaal van die gebied en die ideaal sou wees om dit weer as herberg te benut. Die landboupotensiaal van die grond moet nog ondersoek word.
Daar is op die vergadering besluit om 'n bewarings-argitek te nader vir noodmaatrëels om die gebou voor die einde van die jaar te beveilig. Volledige restourasieplanne en die koste daarvan sal vir middel aanstaande jaar aangevra word. Daar is ook besluit dat met verdere verhuring van die uitspanning restourasie en benutting van die historiese geboue die belangrikste oorweging moet wees.
Die toerisme-potensiaal van die gebied sluit ook 'n nabygeleë wildplaas met uitkampgeriewe, die trekboer-begraafplaas op die uitspanning Platfontein met eenvoudige grafstene uit die agtiende eeu, die unieke plantegroei en moontlik oesmankuns in die berg in. Wandelpaadjies vir stappers kan in die omgewing beplan word.
Die daadwerklike stappe wat die Breërivier SDR nou onderneem is verblydend. Die rustigheid van die omgewing met 'n gebouekompleks wat op skilderagtige wyse in die kloof inpas, het reeds belangstelling van voornemende nuwe huurders vir die herberg en werf gewek.
Du Plessis (1994)
Die rustigheid van die plek, met die enorme vyebome in 'n laning wat minstens 'n eeu oud is, het ons aangegryp en was uiters welkom. Die intieme vooraansig van die huis met sy ommuurde voortuin is gebalanseer deur die werf met twee enorme eike en 'n suipkrip. Die breë wolfneusgewel aan die sykant met die rustige rietdak wat boop lê, soos 'n sluimerende kat, het ons laat spyt voel dat die herbergier nie tuis was nie.
