Friederich Conradi (*1668-1729), die eerste Conradie wat in Suid-Afrika aangekom het, was afkomstig uit die dorp Marburg in Duitsland. Hy was die seun van Johann Henrich Conradi (*1631-1690), 'n Lutherse predikant in die gemeentes van Cölbe en Wehrda, digby Marburg.

Die Marburger Sippenbuch 1500-1850 verskaf vir ons die volgende persoonlike inligting oor Johann Henrich Conradi:

• Johann Henrich Cuntz is onder dié naam gebore in Marburg op 7 Augustus 1631. Hy was die derde kind van Heinrich Cuntz (*1605-1653), 'n bakker van beroep, wat voor 1627 van Allendorf na Marburg gekom het en daar in die Ledergasse gewoon het. Hy was lid van die Lutherse kerk. Sy ma was Catharina Braun wat voorheen met ene Johann Wildner getroud was.

• Johann Henrich Cuntz was ook 'n lid van die Lutherse kerk. Hy het in 1657 aan die gimnasium in Marburg gematrikuleer. Hy het volgens beskikbare bronne sy van verander na Conradi tydens sy graagverkryging in teologie aan Marburg in 1662. In die katalogus van Marburg graduandi word die naam Ioannes Chunradi vermeld wat in 1662 graad ontvang het en uit Eyerhaussen (?) afkomstig was.

• Hy is op 22 September 1667 in Marburg getroud met Anna Elizabeth Schneider van die dorp Kirchhain naby Marburg. Sy was die dogter van Friedrich Schneider. Hulle het sewe kinders gehad waarvan die eerste kind Friederich Conradi was, die stamvader van die Conradies in Suid-Afrika.

• Johann Henrich Conradi was van 1669 tot 1688 Lutherse predikant in Cölbe en Wehrda, twee dorpies digby Marburg wat nou deel van die stad is.
  

       
Die St Martins kerk in Wehrda bestaan vandag nog alhoewel dit meermale verbou is.

• Die huidige skip van die kerk in Wehrda is rondom 1775 gebou. Die kerktoring is teen die einde van die 13^de eeu gebou en daar is ’n kunstige altaarstuk wat rondom 1500 gedateer kan word. (Hierdie inligting is ontleen uit korrespondensie met Prof Dr Hans Schneider, dosent in kerkgeskiedenis aan die Fakulteit Teologie in Marburg.) Die kerk in Cölbe bestaan nie vandag meer nie. Beide hierdie kerke het destyds onder die gemeente van Gossfelden, die naam van ’n naburige dorp, geresorteer.

• 'n Mens sou natuurlik graag meer wou weet van die Johann Henrich Conradi. Wat kan ons te wete kom oor sy lewe, sy werk, die uitdagings waarmee hy te make gehad het, sy lewens­uitkyk en sy nalatenskap? Is daar meer inligting beskikbaar oor sy studies aan die Marburgse universiteit of oor sy werk as predikant in Cölbe en Wehrda? Het hy dalk iets skriftelik nagelaat? Spesifieke inligting hieroor is natuurlik nie altyd beskikbaar nie. Dit is egter wel moontlik om met 'n bietjie historiese rekonstruksie meer oor die tyd waarin hy gelewe het te wete te kom.  Een moontlike beginpunt is om te probeer vasstel watter soort teologiese opleiding hy aan die Philipps-Universität te Marburg sou gehad het in die jare tussen 1657 en 1662. Hieroor is daar wel heelwat inligting beskikbaar.

Die Philipps-Universität van Marburg is in 1527 gestig deur die bemiddeling van Philip die Grootmoedige, die Landgraaf van Hessen met fakulteite van teologie, lettere, regte en medisyne. Die Universiteit het van die begin af 'n sterk Lutherse inslag gehad en was trouens die eerste protestantse universiteit wat na die Lutherse reformasie tot stand gekom het. Die stigting van die universiteit is voorafgegaan deur korrespondensie met Luther en Melanchton in Wittenberg. Van die eerste dosente was ook afkomstig uit Wittenberg alhoewel die vroeë aanstellings (uit Erfurt) ook 'n sterk humanistiese invloed weerspieël het. Hierdie Lutherse inslag het voortgeduur na Philip die Grootmoedige se dood in 1567 toe sy grondgebied onder sy seuns verdeel is. Die tydperk van 1567-1605 was die tyd van die Katolieke teen-reformatoriese beweging wat weer gelei het tot pogings om die Lutherse teologie daarteen te handhaaf. Die Fakulteit Teologie te Marburg was trouens 'n bastion van die Lutherse ortodoksie. Dosente soos Georg Sohn (1574-1584)  en Aegidius Hunnius (1576-1591) het die Lutherse leer verdedig, ook waar nodig téén die gereformeerde teologie soos verteenwoordig deur Johannes Calvyn.

In 1605 het Moritz, 'n afstammeling van Philip die Grootmoedige, die landgraaf van Hessen-Kassel geword. Sy regeringstyd is steeds gekenmerk deur godsdienstwiste tussen Katolieke, Lutherane en gereformeerdes (Calviniste). Die rede hiervoor was die wydverspreide beginsel dat elke grondgebied 'n eie godsdienstige inslag gehad het. Politieke, ekonomiese en gods­dienstige twiste het mekaar dus wedersyds beïnvloed. Moritz se beleid was een van bemiddeling tussen Lutherane en gereformeerdes. Met die doel het hy 'n hervorminsgplan vir die Universiteit van Marburg opgestel. Sy pogings tot bemiddeling het egter misluk. Toe hy 4 Lutherse dosente inroep en eis dat hulle die plan moes ondersteun, het hulle geweier. Hulle het toe na Giessen uitgewyk wat steeds deel van die groter gebied van Hessen was, maar waar die Lutherse inslag gehandhaaf is. As gevolg hiervan het die Fakulteit Teologie in Marburg spoedig 'n meer gereformeerde oriëntasie verkry. Kontak met die gereformeerde kerk in Nederland is in die tyd versterk en dosente soos Georg Cruciger (1605-1620) het aan die beroemde sinode van Dordt (1618-1619) deelgeneem. In die tyd is die beroemde Johannes Crocius (1617-1624,1653-1659) ook in Marburg aangestel.

Die dertigjarige oorlog het in 1618 uitgebreek. Dit was 'n lang, uitgerekte, bloedige en verwoestende oorlog waarin godsdienstige, politieke en ekonomiese oorwegings almal 'n rol gespeel het. Die stad Marburg was ook in hierdie konflik vasgevang. Die stad is meermale geplunder; daar was hongersnood, pes en alle vorms van menslike ellende. Toe Marburg in 1624 onder die heerskappy van Darmstadt oor die hele Bo-Hesse gekom het, het die universiteit in 1625 nuwe statute aanvaar. Daaronder het van die Lutherse professore soos Johannes Winckelmann (1592-1605, 1624-1626) en Balthasar Mentzer (1596-1605, 1624-1627) na Marbug teruggekeer. In die oorlogstyd kon die Universiteit van Marburg egter kwalik goed funksioneer. In Desember 1647 is Marburg nog eens deur die keiserlike korps geplunder. Die Vrede van Westfale (1648) het voorlopig 'n einde gemaak aan die dekades van oorlog en godsdienstwiste.

Na afloop van die oorlog is die Universiteit van Marburg weer in 1653 oopgestel. Johannes Crocius is as rektor aangestel. Hy was van gereformeerde oortuiging, was vir meer as 40 jaar die woordvoerder van die Landskerk van Hessen-Kassel, was betrokke in strydgesprekke met ortodokse Lutherane soos Hoë von Hoënegg en met Jesuïte, maar het as rektor nietemin 'n beleid van groter kerklike verdaagsaamheid voorgestaan. Crocius en Sebastian Curtis (1653-1684) was die eerste dosente in teologie na die heropening van die universiteit. Laasgenoemde het in Marburg, Strassburg, Zürich, Basel en Leiden gestudeer en die suiwere gereformeerde leer verdedig, by name die infralapsariese beskouings soos geformuleer by die Sinode van Dordt..

Die dekade of wat na die dertigjare oorlog het daarom in die teken van die gereformeerde ortodoksie gestaan. Die klem het in die tyd op die oorlewering, verdediging en absolute geldigheid van die "regte" leer (orto-doksie) geval. Heterodokse opinies is nie geduld of geleer nie. Persoonlike vroomheid en geleerdheid (pietatis et sapiens) is beklemtoon. Die biblioteek van die universiteit was slegs een keer per week oop vir twee uur lank en dan slegs vir die professore! Die studente moes dus aantekeninge maak van die professore se voorlesings.  Landgraaf Wilhelm VI het 'n godsdiensgesprek oor die verskille tussen protestantse rigtings georganiseer wat van 1-9 Julie 1661 in Kassel plaasgevind het. Dosente in teologie in Marburg  soos Sebastian Curtius en Johannes Hein (1661-1686) het aan hierdie godsdiens­gesprek deelgeneem en die gereformeerde leer daar verdedig teenoor Lutherane soos Masäus en Henichen. Ten spyte van die sterk klem op die suiwerheid van die gerefor­meer­de leer was daar tog ook 'n aksent op die gemeenskap van gelowiges oor die grense van kerklike dogma heen en 'n soeke na die duursame eenheid van die onderskeie konfessies.

In die dekades wat hierop gevolg het, is die klem op gereformeerde ortodoksie gehandhaaf maar die dringendheid van die konfessionele politiek het tog getaan. Dosente soos Georg Stannarius (1660-1670), Johann Georg Crocius (1661-1674) en Heinrich Duysing (1670-1691) is beïnvloed deur Johannes Cocceius (1603-1669) se federale teologie. Hierdie teologiese rigting was ’n poging om die gereformeerde ortodoksie van die dag te versag deur die verhouding tussen God en mens as ’n persoonlike verbond met wedersydse verantwoorde­likhde voor te stel. Dit het later bygedra tot die opbloei van die piëtisme en sou tot aan die einde van die 18de eeu die dominante teologiese denkrigting in die teologiese opleding aan Marburg wees. Ander dosente in teologie aan Marburg was Reinhold Pauli (*1674-1682), Samuel Andreae (1683-1699) en Philipp Johann Tilemann (1685-1708). Die debatte het in die tyd elders heen verskuif, byvoorbeeld na polemiek met Socianisme en Rennaissance humanisme. Daar was in hierdie dekades 'n sterk klem op evangeliese vroomheid, gebeds­oefening en barmhartigheid. Die invloed van die pietisme van Philipp Jakob Spener (*1635-1703) wat rondom hierdie tyd in Frankfurt en Halle op gang gekom het, was veral merkbaar.

Hierdie mense het dus in Marburg gewerk in die laaste studiejare van Johann Henrich Conradi en in die tyd waarin hy as predikant in Cölbe en Wehrda werksaam was. Hoewel daar nie spesifieke historiese inligting beskikbaar is nie, sou 'n mens kon aanneem dat Johann Henrich Conradi se lewe en denke deur hierdie konteks beïnvloed is.

Daar is egter nog 'n faktor waarmee 'n mens rekening moet hou ten opsigte van die denkklimaat wat in Marburg geheers het in hierdie dekades, naamlike die moderne, meer rasionalistiese denke van René Descartes (1600-1650). Descartes se volwasse lewe is oorheers deur die dertigjarige oorlog. Hy was ook 'n oorlogskorrespondent in hierdie tyd. 'n Mens sou kon sê dat Descartes op soek was na 'n nuwe grondslag waarop die Europese samelewing gestruktureer kon word. Die godsdienstige twiste het klaarblyklik daarop gedui dat spesifieke godsdienstige oortuigings nie so 'n basis kan verleen nie. Dit het Descartes daartoe gelei om aan alles te begin twyfel. Die enigste punt van sekerheid wat hy kon vind was in die menslike rede. Dit is verwoord in sy beroemde stelling: Ek dink daarom is ek (cogito ergo sum). Om dit eenvoudig te stel: die moderne denkklimaat, wat deur Descartes ingelui is, het daarvan uitgegaan dat 'n nuwe grondslag vir die samelewing gevind kan word as almal net hulle gesonde verstand gebruik, krities oor alles nadink en nie bloot die waarheid van oorgelewerde kerklike oortuigings sonder meer aanvaar nie. Hoewel mense met mekaar oor godsdiens kan verskil, deel alle mense dieselfde basiese redelike vermoëns. Altans, so het die moderne denkklimaat veronderstel.

Die eerste tekens van die invloed van Descartes aan die Universiteit van Marburg is reeds in die universiteit se nuwe statute van 1653 te bespeur. Hierdie statute beklemtoon die gereformeerde oriëntasie van die universiteit. Die geldigheid hiervan moes in alle fakulteite en ook teenoor filosofiese strominge gehandhaaf word. Deur die toedoen van Dauler is 'n anti-Cartesiaanse klousule in die statute bygevoeg. Hiervolgens mag Descartes se beskouinge nie aan die universiteit geleer word nie aangesien dit net tot verwarring sou lei. Dit het natuurlik vrye navorsing en meningswisseling geïnhibeer. Dit het ietwat later egter ook 'n beweging téén binding aan kerklike norme en vir kritiese denke in Marburg wakker gemaak – iets waarvan die Universiteit van Marburg eeue later juis bekend geword het. Na die herroeping van die Edik van Nantes in 1686 het die teoloog Thomas Gautier (1687-1709) en die filosoof Denis Papin (1688-1695), twee Franse Hugenote na die gereformeerde stad Marburg toe gevlug. Gautier was van Dauphine afkomstig, is vervolg in Frankryk en het later na Geneve en Zürich uitgewyk. Hulle het aanstellings aan die Universiteit van Marburg bekom en veral Papin is deur die denke van Descartes beïnvloed. Dit het gelei tot 'n openbare gesprek tussen Papin en Gautier wat in 1692 gehou is. Die invloed van die modernisme en die Verligting in die Fakulteit Teologie het egter eers veel later met die aanstelling van Daniel Wyttenbach (1756-1779) werklik sigbaar geword.

'n Mens sou dus hieruit kon aflei dat die lewe en arbeid van Johann Henrich Conradi afgespeel het in 'n tydperk van gereformeerde ortodoksie tussen die godsdienstige twiste van die dertigjarige oorlog (waartydens hy grootgeword het) en die koms van die modernisme wat spoedig op sy dood sou volg.

Bronne

Birt, Theodor 1914. Catalogus studiosorum Marpurgensium 1653-1830. Marburg.

Falckenhainer, Wilhelm 1904. Personen- und Ortsregister zu der Matrikel und den Annalen der Universität Marburg 1527-1652. Marburg.

Habicht, ME & Diehl, W 1927. Suchbuch für die marburger Universitätsmatrikel von 1653 bis 1830. Darmstadt: Verlag Hess Chronik.

Heppe, Heinrich 1873. Geschichte der Theologischen Facultät zu Marburg. Marburg.

Hermelink, H & Kähler, SA 1927. Die Philipps-Universität zu Marburg 1527-1927. Marburg: N.G. Elwert’sche Verlagshandlung.

Schneider, Hans 1991. Marburg, Universität. TheologischeRealenzyklopaedie Vol 22, 68-75.

Zeller, Winfried 1970. Die Bedeutung der Universität Marburg für die Geschichte der Theologie. In Jaspert, B (hrsg): Frömmigkeit in Hessen. Beitr. zur hessischen Kirchen­geschichte. Marburg.

Ernst M. Conradie (ab1c1d8e3f3g4h2i4j2)

Departement Godsdiens en Teologie, Universiteit van Wes-Kaapland

9/12/2003